50 jaar LGBTQ+: geschiedenis, terminologie en emancipatie

Vijftig jaar na de Stonewall-rellen is het bijna niet voor te stellen dat homoseksualiteit ooit strafbaar was. Toch was dat in veel landen – ook in Nederland – tot ver in de twintigste eeuw de realiteit. Dit artikel neemt je mee door de geschiedenis, de taal die we gebruiken en de actuele stand van LGBTQ+-emancipatie, met een blik op wat er nog te winnen valt.

Datum Stonewall-rellen: 28 juni 1969 ·
Meest homovriendelijke land (2023): Malta ·
Positie Nederland in Rainbow Europe (2023): 2e ·
Percentage Gen Z (VS) dat zich LGBT+ noemt: >25%

Hieronder staan de kerngegevens samengevat.

Hoe werden LGBTQ-mensen in de jaren 50 behandeld?

In de jaren vijftig leefden LGBTQ-mensen in veel westerse landen onder constante dreiging van vervolging. Homoseksualiteit was strafbaar, medische behandelingen moesten ‘genezing’ afdwingen en sociale uitsluiting was de norm. Ook in Nederland gold een aparte wetsbepaling: artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht legde voor homoseksuele contacten een hogere leeftijdsgrens van 21 jaar vast (NPO Radio 1 (historisch verslag)).

Welke invloed hadden de Stonewall-rellen op de LGBTQ+-rechten in Nederland?

• De Stonewall-rellen van 28 juni 1969 in New York (IsGeschiedenis) vonden plaats in een jaar dat ook in Nederland een doorbraak betekende. Op 21 januari 1969 demonstreerden activisten op het Binnenhof in Den Haag tegen artikel 248bis, georganiseerd door onder anderen Joke Swiebel (NPO Radio 1). Hoewel die demonstratie niet direct door Stonewall is geïnspireerd – die moest nog komen – vond de internationale weerklank snel daarna plaats. Stonewall zorgde voor media-aandacht en een nieuwe militante geest, die ook Nederlandse groepen zoals het COC aanwakkerde.
• De gebeurtenissen in New York gaven een impuls aan de oprichting van het Gay Liberation Front in juli 1969 (Wikipedia (encyclopedie)). In Nederland leidde dit tot de eerste Pride-achtige evenementen, zoals Roze Zaterdag.

Het patroon: Zowel de eigen Nederlandse acties als de internationale Stonewall-rellen versterkten elkaar en markeerden een breuk met de stille jaren vijftig. Zonder die dubbele lente van 1969 was de juridische en sociale emancipatie misschien veel langzamer verlopen.

Wat is het verschil tussen LGBTQ en LGBTQ+?

LGBTQ+ is een uitbreiding van de oude afkorting LGBT. De + staat voor alle andere seksuele oriëntaties en genderidentiteiten die niet onder de L, G, B, T of Q vallen. De bekendste uitgebreide variant is LGBTQQIP2SAA+, die staat voor lesbisch, gay, biseksueel, transgender, queer, questioning, intersekse, panseksueel, aseksueel, en twee-geest (two-spirit) (Taaladvies.net (taalrichtlijn)).

Waar staat LGBTQQIP2SAA+ voor?

In de onderstaande tabel staat de volledige afkorting uitgelegd.

Het gebruik van de + is een bewuste keuze om ruimte te laten voor zelfidentificatie en groei van de gemeenschap. De term wordt steeds vaker gebruikt in officiële communicatie.

De afweging: Hoe meer letters, hoe preciezer de representatie, maar ook hoe langer de term. In de praktijk volstaat LGBTQ+ voor de meeste contexten.

Hoeveel procent van Gen Z is LGBTQ?

Uit onderzoek in de Verenigde Staten blijkt dat meer dan een kwart (>25%) van de Gen Z-ers (geboren na 1996) zich identificeert als LGBT+ (Gallup). Dit is aanzienlijk hoger dan bij millennials (ongeveer 10%) en eerdere generaties.

Het gevolg: Voor beleidsmakers en marketeers betekent dit dat LGBTQ+-inclusie geen niche meer is, maar een realiteit die een groot en groeiend deel van de bevolking raakt.

Wat is het meest homovriendelijke land?

Volgens de Rainbow Europe Ranking van ILGA-Europe staat Malta in 2023 op de eerste plaats als meest homovriendelijke land, met een score van 92% op juridische en beleidsindicatoren (ILGA-Europe). Nederland staat op de tweede plaats, met 87%.

Wat is het meest vrouwvriendelijke land ter wereld?

Het meest vrouwvriendelijke land wordt vaak gemeten aan de hand van indicatoren zoals gendergelijkheid, veiligheid en economische participatie. Landen als IJsland, Noorwegen en Finland scoren doorgaans het hoogst (World Economic Forum (jaarlijkse rapportage)).

Welke stad heeft de meeste homo’s?

Het exacte aantal LGBTQ+-inwoners per stad is moeilijk te meten, maar steden met een hoge concentratie en zichtbaarheid zijn onder meer San Francisco, Londen, Berlijn en Amsterdam. Amsterdam wordt al decennia beschouwd als de ‘homohoofdstad van Europa’, maar concurrentie van steden als Madrid en Keulen groeit.

Is Amsterdam nog steeds de homohoofdstad van Europa?

Amsterdam heeft een sterke historische reputatie – het was de eerste stad ter wereld die het homohuwelijk opende (2001) en heeft een grote Pride. Toch laten recente ranglijsten zien dat andere steden op het gebied van wetgeving en sociale acceptatie inhalen (I amsterdam (stadsmarketing)). De vraag is of Amsterdam de titel nog kan vasthouden als het niet blijft investeren in inclusie en veiligheid.

De concurrentie: Voor Nederlandse beleidsmakers en stadsbesturen is het zaak om niet op de laurelen te rusten, want de top van de ranglijst verschuift snel.

Is oktober een LHBT-dag?

Oktober is geen feestmaand zoals juni (Pride-maand in de VS), maar bevat wel een belangrijke datum: 11 oktober is de Coming-Outdag (Human Rights Campaign). Deze dag is in 1988 in de Verenigde Staten gestart en wordt wereldwijd gevierd om het uit de kast komen te vieren en te normaliseren.

Wat is de Coming-Outdag?

Coming-Outdag op 11 oktober is een bewustwordingsdag die mensen aanmoedigt hun seksuele oriëntatie of genderidentiteit te delen, en waarin steun wordt betuigd aan degenen die dat nog niet kunnen of durven. In Nederland wordt de dag georganiseerd door het COC en diverse lokale initiatieven (COC (belangenorganisatie)).

Waarom dit telt: De Coming-Outdag herinnert eraan dat uit de kast komen voor velen nog steeds een moedige stap is, ook in een relatief tolerant land als Nederland.

Tijdlijn: 50 jaar LGBTQ+-geschiedenis

• Jaren 50: LGBTQ-mensen worden in veel landen vervolgd en gecriminaliseerd.
• 28 juni 1969: Stonewall-rellen in New York – begin van de moderne pride-beweging (IsGeschiedenis).
• 11 oktober 1988: Eerste Coming-Outdag in de Verenigde Staten (Human Rights Campaign).
• 1 april 2001: Nederland opent als eerste land het huwelijk voor paren van gelijk geslacht (Rijksoverheid (overheidsinformatie)).
• 28 juni 2019: 50-jarig jubileum van de Stonewall-rellen, wereldwijd herdacht (NOS (nieuwsorganisatie)).

Het patroon: Van strafbaarheid naar huwelijksgelijkheid in een halve eeuw – een ongekende snelheid, maar de strijd is nog niet voorbij.

Stemmen uit de gemeenschap

“De Stonewall-rellen zijn een dag om de helden die toen opstonden te eren.”

— NOS (nieuwsredactie) in een terugblik op de gebeurtenissen

“Wij brengen een tribute aan de pride-beweging en aan de transgender vrouwen die een groot verschil hebben gemaakt.”

— Ben & Jerry’s (ijsmerk) bij een speciale Pride-smaak

De rode draad: Beide citaten benadrukken dat Stonewall niet alleen een historisch feit is, maar een levende inspiratiebron voor activisten en bedrijven.

Vooruitblik

Vijftig jaar na de Stonewall-rellen is er wereldwijd veel bereikt, maar de emancipatie is nog niet voltooid. In Nederland staat de tweede plaats in Rainbow Europe voor een groot deel op het conto van decennia van activisme, wetgeving en openheid. Toch moeten we ons realiseren dat de acceptatie in sommige landen onder druk staat en dat zelfs in Nederland discriminatie en geweld voorkomen. Voor de politieke partijen en beleidsmakers in Den Haag is de keuze duidelijk: blijf investeren in voorlichting en bescherming, of riskeer dat Nederland zijn koppositie verliest.

Veelgestelde vragen